Beliau merupakan ulama nusantara yang terlibat di dalam perjuangan menegakkan Islam di Patani, Thailand. Nama sebenar beliau adalah Haji Sulong bin Haji Abdul Kadir bin Muhammad bin Haji Zainal Abidin bin Ahmad Al Fatani. beliau merupakan pejuang Islam yang dianggap oleh sesetengah pihak sebagai 'Imam Bonjol Patani'. Beliau bukan sahaja menghabiskan usianya untuk menegakkan syiar agamanya tetapi mengakhiri hayatnya untuk perjuangan Islam yang sejati.
Peristiwa kematian Haji Sulong Al Fatani diselubungi misteri sehingga sekarang. Hal demikian adalah kerana selepas dijemput oleh ketua polis Thailand secara bermaruah, beliau dikatakan tidak dapat dikesan lagi. kehilangan ini memberi impak yang cukup sadis dikalangan masyarat Fatani.
Beliau dilahirkan pada tahun 1895 di kampung Anku Ru, Patani, dan merupakan seorang ulama ulung dan bergerak di dalam perjuangan rakyat Islam di negeri itu (Thailand) yang turut dihangatkan oleh bahang tekanan pemerintahan Siam. Ketika itu, negeri Patani Darul Salam diperintah oleh Sultan Sulaiman Sharifuddin. Bahang tekanan bukan sahaja dirasai oleh masyarakat Patani, malahan juga di rasai oleh negeri-negeri lain di semenanjung Tanah Melayu.
Di samping itu, Siam juga berusaha menakluki negeri-negeri jirannya disemenanjung supaya menjadi sebahagian dari wilayahnya. Tindakan tersebut telan dibantah oleh Sultan Abdul Kadir Kamruddin yang ketika itu memerintah Patani. Akibat dari bantahan itu, kerajaan Siam mengambil tindakan kepada Sultan dengan membuangnya dari Patani serta melucutkan segala hak dan tahta sultan darinya.
Semasa ke semasa, kerajaan Siam meningkatkan tekanan kepada umat Islam di Patani. Ramai pemimpin masyarakat telah diawasi pergerakan mereka dan termasuklah Haji Sulong. Haji Sulong memulakan dakwahnya di peringkat permualaan dengan memberi kesedaran kepada generasi muda tentang pentingnya Islam di jiwa kita.hal tersebut juga mendorong Haji Sulong mendirikan madrasah yang diberi nama Madrasah Al-Maarif Al-Wataniah di Patani. Di madrasah ini, Haji Sulong memperkanalkan sukatan pelajaran dan sistem kelas. Tetapi malangnya madrasah ini hanya mampu beroperasi selama 3 tahun sahaja. hal demikian adalah kerana kerajaan Siam mengarahkan Haji Sulong menutup madrasah ini.
Haji Sulong tidak patah semangat dalam usaha dakwahnya, beliau menukarkan teknik pembelajarannya dengan mengajar kuliah migguan di surau-surau berdekatan. Pembelajaran yang beliau terapkan adalah pembacaan kitab-kitab lama karangan ulama nusantara. waktu pembelajaran beliau adalah selapas maghrib dan isyak. Haji Sulong merupakan seorang ulama yang arif dalam bidang usuluddin dan tafsir. Pembelajaran yang beliau terapkan juga lebih memfokuskan kepada usuluddin dan tafsir. Hai ini, berterusan sehinggalah perang dunia kedua.
Dikatakan juga beliau pernah mengajar agama di Kemboja, tetapi hal demikian hanya buat seketika. Berikutan tindakan kerajaan Perancis menyekat penyebaran pengaruh agama Islam. Haji Sulong juga dikatakan telahpun diburuh oleh kerajaan Perancis. Setelah berita penangkapan haji Sulong tersebar, orang Champ yang merupakan penghuni di selatan Vietnam telah memberi pelindungan kepada beliau sebelum beliau dihantar kembali keThailand.
Semasa berlakunya rampasan kuasa di Thailand pada 1932, corak pemerintahan beraja bertukar kepada rejim berpelembagaan. Perubahan ini benar-benar memberi tekanan kepada masyarakat melayu di selatan Thai. Antara tekanan yang dapat dirasai oleh masarakat melayu di Thailand ialah semasa pemerintahan Phibul Songgram pada tahun 1932. Beliau telah melaksanakan dasar 'mensiamkan' semua rakyat. Undang-undang ini memaksa rakyat memakai pakaian cara barat iaitu berseluar dan bertopi bagi lelaki dan bergaun/berbaju pendek bagi wanita. Hal tersebut turut dikenakan kepada masyarakat islam. Kerajaan Phibul juga telah mengharamkan penggunaan bahasa melayu di pejabat-pejabat kerajaan.
Pelbagai tekanan dan ancaman itu telah menyebabkan pemimpin masyarakat Islam seperti Haji Sulong Al Fatani menubuhkan Badan Hukum Syriah bagi melindungi hak dan kepentingan agama islam di Thailand. Apabila meletusnya perang dunia kedua, Phibul Songgram telah megubah lagi dasar iaitu tidak lagi mengamalkan dasar berkecuali. Beliau telah memihak kepada Jepun dengan membenarkan tentera asing itu melalui Thai untuk menyerang Burma dan Tanah Melayu.
Pada tahun 1944, Phibul Songgram telah memansuhkan jawatan kadi, membubarkan undang-undang keluarga Islam, memansuhkan sistem pembangunan waris cara Islam lalu menggantikan dengan undang-undang sivil. Tindakan tersebut telah melampaui batas hak asasi manusia. Untuk itu, haji Sulong dan para pemimpin Islam yang lain telah mengadakan pertemuan untuk membincangkan masalah yang semakin menekan tersebut.
Mulai tahun 1947, perjuangan masyarakat Islam Patani bertambah memuncak sehingga tahun 1954. selama 7 tahun itu, haji Sulong Al-Fatani terus mempertahankan agama dan bangsa sebagai Yang Dipertua Majlis Agama Islam Patani (MAIP).
Hasil pertemuan pemimpin Islam setempat di Patani, Haji Sulong Al Fatani mengemukakan memorandum 'Tuntutan Tujuh Perkara' kepada kerajaan Siam pada tahun 1947. Memorandum itu mengandungi permintaan untuk mengadakan :
1.Seorang ketua beragama Islam bagi 4 buah wilayah yang dipilih oleh negeri dengan memberi kuasa penuh kepadanya.
2.Mengadakan pembelajaran bahasa melayu di setiap sekolah untuk kanak-kanak yang berumur 7 tahun sebelum mereka belajar bahasa siam atau mata pelajaran lain selain bahasa siam.
3.Hasil yang diperoleh dari 4 wilayah itu hendaklah dibelanjakan di wilayah itu sahaja.
4.80% daripada kakitangan kerajaan mestilah terdiri daripada orang Islam.
5.Bahasa Melayu dijadikan bahasa rasmi.
6.mengasingkan Mahkamah Syariah daripada pejabat undang-undang negeri serta mengadakan undang-undang khas untuk memutuskan pendakwaan yang sabit dengan hukum Islam.
7.Mengikhtiraf rakyat di 4 wilayah itu berketurunan bangsa Melayu.
Kesan dari perjuangan ini, Haji Sulong telah ditangkap oleh pemerintah pada 16 januari 1948 kerana dituduh 'menderhakai negara'. Semasa beliau di penjara, ramai rakyat Patani bangkit untuk memperjuang beliau. oleh hal yang demikian, kerajaan Siam mengambil tindakan dengan melepaskan kembali Haji Sulong. perlepasan itu dibuat selepas haji Sulong ditahan setelah 4 tahun berada di penjara.
Pembebasan ini hanyalah helah untuk memperdaya haji Sulong dan pengikut-pengikutnya. pihak kerajaan mengadakan helahnya dengan menjemput secara terhormat haji Sulong ke kediaman rasmi kerajaan Siam. Undangan itu merupakan peristiwa terakhir untuk perjuangan Haji Sulong dan pengikut-pengikutnya. Telah dikatakan Haji Sulong tidak keluar dari kediaman rasmi kerajaan. pengikut-pengikut Haji Sulong menjangkakan bahawa Haji Sulong telah pun dibunuh dan dibuang mayatnya ke Laut Senggora berhampiran pulau Tikus pada malam sabtu, 13 Ogos 1954.
(Nukilan kitab :Lembaran Hidup Ulama',karangan Muhammad Abdulloh Suradi)
